Van’da Amerikalı Bir Misyoner Elizabeth Barrows Ussher’ın Anıları 1916

1915 baharında Van, Osmanlı birlikleri ile Ermeni güçleri arasındaki çatışmanın ortasında kalırken Amerikan misyon yerleşkesi kısa sürede binlerce insanın sığındığı bir alana dönüştü. Kurşunların ve top ateşinin ulaştığı bu yerde Elizabeth Freeman Barrows Ussher, ailesini korumaya çalışırken yaralıların, açların ve yerinden edilenlerin bakımını da üstlendi. Savaşın yönü değiştiğinde kapıya gelenler bu kez çoğu kadın ve çocuk olan Müslümanlardı. Ussher’ın yıllardır sürdürdüğü misyonerlik faaliyeti, 1915’in bu aylarında doğrudan hayatta kalma mücadelesinin içine yerleşti.
Anlatı, Ussher’ın Kayseri’de başlayan çocukluğundan New England’daki eğitim yıllarına, Amerika’dan Van’a uzanan yolculuğundan Clarence Douglas Ussher’la evliliğine kadar ilerler. Van’da yoksul kadınlar için kurduğu dantel üretimi yüzü aşkın kadın ve genç kıza gelir sağlarken ev ziyaretleri, okul ve hastane çevresindeki çalışmalar gündelik hayatının temelini oluşturur. Ardından I. Dünya Savaşı gelir: seferberlik, kesilen haberleşme, Van’daki çatışmalar, sığınmacılar, açlık ve salgın hastalıklar. Ussher, bütün bunları mektuplarında ve günlük notlarında kaydeder; Temmuz 1915’te tifüs ve zatürrenin ağırlaştırdığı hastalık sonucu Van Gölü kıyısındaki Edremit’te hayatını kaybeder.
John Otis Barrows, kızının ölümünden bir yıl sonra yayımladığı bu eseri bir babanın hatıraları, Ussher’ın kendi mektupları ve çevresindekilerin aktardıkları üzerinden kurar. Bu nedenle anlatının tarihsel malzemesi, yazarın Protestan misyonerlik anlayışından ve güçlü dinî yorumundan ayrı düşünülemez. Barrows için kızının Van’daki hayatı, özellikle savaşın en ağır günlerinde Hristiyanlara ve Müslümanlara yönelik yardım faaliyetleri, inancın eyleme dönüşmesinin karşılığıdır. Metin böylece bir Amerikan misyoner ailesinin gözünden geç Osmanlı dönemindeki Van’ı, 1915 çatışmalarını ve savaşın siviller üzerindeki yıkımını kişisel bir hayat hikâyesinin içine yerleştirir.